1479 - 1874 r.     (Obj.3:7-13)

Okres Filadelfijski - "Filadelfia" znaczy "bratnia miłość". Był to czas reformacji, która trwała przez 395 lat. W pewnym sensie Reformacja była początkiem nowej ery, zaświtaniem światła w miejscu, gdzie wszystko było ciemnością, oddzieleniem prawdy od fałszu oraz nowym początkiem na drodze Prawdy. Bez wątpienia szatan wytężał wszystkie swoje siły, aby zamknąć drzwi wówczas otworzone, lecz Tan, który trzymał klucz Dawida powiedział, iż drzwi pozostaną otwarte (Obj.1:18). Reformatorzy, choć było ich niewielu, jednakże wiedzieli, że mają Prawdę i w pełni ufali Temu, który ją dał. Podczas tego okresu - zwłaszcza podczas jego pierwszej i ostatniej części - wierni musieli albo opuścić nominalną świątnicę, albo byli wypędzani za swoje prawdziwe świadectwo. Podczas gdy byli w stanie próby, lżono ich imię. Piętnowani ich jako niewierzących i heretyków. Nie byli uznawani za dzieci Boga, za obywateli Niebiańskiego Kraju, za chrześcijan. Okres Filadelfijski miał 12 członków gwiezdnych.
  "Anioł" Obj.3:7, czyli członkowie gwiezdni okresu Filadelfijskiego :
(1). Wessel (1420-1489); (2). Savanarola (1452-1498); (3). Luter (1483-1546); (4). Zwingli (1484- 1531); (5). Hubmaier (1480-1528); (6). Serwetus (1511-1553); (7). Kranmer (1489-1556); (8). Browne (1550-1631); (9). Fox (1624-1691); (10). Wesley (1703-1791); (11). Campbell (1772-1844); (12). Miller (1782-1849).
  W okresie Filadelfijskim nastąpiły wielkie spory między protestanckimi reformatorami a katolikami i innymi nieprzyjaciółmi, aż do czasu ruchu Millera. Te wielkie spory i sprzeciwiania były przesianiem tamtego okresu - szemrzący kontradykcjonizm.
  Był to nadzwyczajny okres miłości braterskiej. Bracia protestanci utrzymywali tak długo jak było potrzeba braci hugonotów, wygnanych z katolickich krajów. Przez zaparcia samych siebie rozszerzali reformacyjne prawdy, tłumaczyli, wydawali i rozszerzali Biblię, aby dopomódz braciom w paznawaniu Prawdy. Rozpowszechniali świadectwo o Królestwie do wszystkich narodów, aby pociągnąć wiernych do Pana, przez służenie i stawanie w obronie swych prześladowanych braci. Narażali się tym na prześladowania, cierpienia, utratę mienia i życia. Bracia metodyści dawali całe swoje majątki z wyjątkiem koniecznych swych potrzeb, na korzyść biednych braci. Bracia z ruchu Millera składli pieniądze na ołtarze i stoły kościelne, a każdy z potrzebujących braci mógł brać zasiłek na swoje potrzeby. Drzwi do Reformacyjnego Kościoła były otwarte dla wszystkich. Kościół Reformacyjny był wierny powierzonej mu pracy aż do końca, dlatego nie dostał napomnienia aby pokutował. Prawie cała Europa zwróciła się ku reformacji przeciw klerykalizmowi. Była to reformacja w sekty: luterańska, episkopalną, prezbiteriańską, babtyską, socjańską (później nazwaną unitario-uniwersalną), kongrecjonalską i metodyską.
  Zaczęła ostro działać katolicka inkwizycja i Jezuici.

1479r. - Jan Wessel przedstawia cztery główne zasady reformacyjnego Kościoła: (1) Biblia jest jedynym źródłem i regułą wiary oraz praktyki; (2) usprawiedliwienie przez samą wiarę jest powodem przypisania zasługi Chrystusowej; (3) Chrystus jest jedyną Głową Kościoła; (4) tylko prawdziwie poświęceni są Kapłanami. Ogłoszenie tych prawd jest powodem, że inkwizycja ustanowiona w Kolonii w Niemczech, stara się go pochwycić, lecz on ucieka do Holandii. Nauk tych nauczano w reformacji luterańskiej, anglikańskiej i kalwińskiej.
  1480-1528 - Życie i działalność Hubmaiera.

1481r. - W całej Andaluzji (z wyjątkiem Grenady) w Hiszpanii, powstają pierwsze trybunały inkwizycyjne, kierowane przez dominikanów.

1483-1546 - Życie i działalność Lutra.

1483-1498 - Rządy inkwizytora Torquemady w Hiszpanii.

1484-1531 - Życie i działalność Zwingliego.

1484-1492 - Panowanie papieża Innocentego VIII. Miał dwoje nieślubnych dzieci - Franciszka i Teodorinę - którym wyprawił wesele w pałacu watykańskim, jawnie przyznając się do ojcostwa. Był on pierwszym papieżem, który zrozumiał ducha nadchodzących czasów. Przewidział on, że przez kilka najbliższych stuleci świat należeć będzie nie do królów i książąt, ale do bankierów. Wiedział on, że gotówka pewniejsza jest aniżeli jakieś tam państewko. Całą swą rodzinę papież związał z rodzinami bankierów. Często czynione to było w zamian za urzędy kościelne, np. potężny bankier Wawrzyniec Medyceusz zgodził się oddać swą córkę Magdalenę za mąż synowi papieża, Franciszkowi - warunkiem jednak było utorowanie drogi do tronu papieskiego dla 13-letniego syna bankiera, Janowi Medyceusza. W wieku 8-lat został on opatem dwóch klasztorów, mając 9-lat był arcybiskupem i opatem 18 klasztorów, w wieku 13-lat został kardynałem, a w przyszłości papieżem Leonem X. Papież Innocenty VIII, który według oceny historyków należał do "najnikczemniejszych postaci", które kiedykolwiek uzyskały tiarę. Wjazd do Rzymu odbył się w towarzystwie syna, Franceschetto. Pierwszą wydaną bullą była "Summis desiderant", która rozpoczyna wielkie polowanie na czarownice w Europie. Historycy oceniają, że do połowy XIX wieku spalono na stosach około 9 milionów czarownic. "Kościół katolicki prześladując czarownice przekształcił Europę w jedyny swego rodzaju obóz koncentracyjny: szpiegowanie, zastraszanie, denuncjacja określały dzień powszedni. Strach przed uwięzieniem i traktowaniem jak bydło był wszechobecny. W miastach i wsiach dymiły stosy". Papież Innocenty VIII dokonał "uroczystego uznania obłędu" i wtedy "kanonicy, inkwizytorzy i kaci połączyli się pod błogosławieństwem papieża", a kościół rzymsko-katolicki nie zdystansował się od tego do dzisiejszego czasu.

1485r. - Koniec Wojny Dwóch Róż w Anglii. Objęcie tronu przez Henryka VII Tudora.
  1486r. - Ukazanie się "Młota na czarownice", podręcznika śledztw w sprawie o czary. Rozpoczyna się wielkie polowanie na czarownice.

1489r. - Umarł Jan Wessel.
  1489-1556 - Życie i działalność Tomasza Kranmera w Anglii.
  1490-1498 - Savanarola zajmuje się pracą reformacyjną we Florencji i Włoszech.

1492r. - Hiszpanie zdobyli Granadę, ostatnią twierdzę muzułmańską na Półwyspie Pirenejskim. Zwycięski koniec rekonkwisty w Hiszpanii. Następuje pierwsze przymusowe wysiedlenie Arabów z Półwyspu Iberyjskiego.
  1492-1501 - Panowanie w Polsce Jana Olbrachta.

1492-1503 - Panowanie papieża Aleksandra VI. Hiszpan z pochodzenia. Był siostrzeńcem papieża Kaliksta III, zdobył władzę w Watykanie przy pomocy kunsztownego planu rozdziału urzędów. Był "przestępcą doskonałym" i "bezkształtnym synem chaosu". Posługiwał się on biegle sztyletem i trucizną w rozgrywkach politycznych o władzę. On i jego trzej następcy byli władcami absolutnymi i dążyli do rozszerzenia granic Państwa Kościelnego. Prowadzili wystawny tryb życia, politykę wojenną i przypominali bardziej władców świeckich niż biskupów Rzymu. Papież Aleksander VI miał dziewięcioro dzieci, z tego troje (Girolamę, Izabellę i Piotra) z niewiadomą kobietą, czworo (Cezara, Jana, Joffrea i Lukrecję) z Vanozzą de Catancis, jedno (Laurę) z Julią Farnese Orsini i jedno prawdopodobnie z własną córką Lukrecją. Dwoje z nich zyskało szczególną sławę: syn Cesare jako morderca i intrygant, oraz córka Lukrecja jako "dynastyczny towar handlowy". Kilkakrotnie była wydawana przez papieża za mąż. Syna zbrodniarza mianował kardynałem. Papież przewodniczył w orgii seksualnej w Watykanie dnia 31 X 1501r., która w swojej okropności nie miała równej sobie. Chciał on za jednym razem otruć dziewięciu kardynałów, aby módz sprzedać urzędy na korzyść swojego potomstwa, ale głupi służący pomylił szklanki i tym sposobem papież umarł wcześniej niż się spodziewał. Umarli papież i jego syn. Zaraz po jego śmierci ograbiono papieski skarbiec.

1492-1493 - Krzysztof Kolumb odkrywa Amerykę. Dotarł do Wysp Bahama na Morzu Karaibskim. W następnych podróżach (druga w 1493-1496, trzecia w 1498-1500, czwarta w 1502-1504) dotarł do brzegów Ameryki Południowej. Hiszpanie natychmiast rozpoczęli kolonizację Ameryki Południowej.

1493r. - Syn papieża, Cezar, zostaje kardynałem i zaczyna faktycznie rządzić Państwem Kościelnym.

1493-1519 - Panowanie cesarza świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego Maksymiliana I.
  1494r. - Umowa między Hiszpanią i Portugalią w Tordesillas, dzieląca między te dwa państwa przyszłe kolonie w nowo odkrywanych ziemiach. Zgodnie z tą umową na mapie świata przeprowadzono granicę od bieguna północnego w odległości 2053 km. na zachód od wysp Zielonego Przylądka. Ziemie na zachód od tej linii były własnością Hiszpanii, na wschód własnością Portugalii.
  1494-1559 - Okres wojen włosko-francuskich. Był to konflikt o hegemonię w Europie Francji z rodem Habsburgów. Obie strony wyszły z tej wojny wyczerpane finansowo. Hiszpania rozpoczyna dominować we Włoszech (Karol V Habsburg jest jednocześnie cesarzem niemieckim i królem hiszpańskim). Francja otoczona przez Habsburgów zawiera sojusz z Turcją.
  1496r. - W trakcie podboju San Domingo dochodzi do ludobójstwa, ginie 2,5 mln. ludzi.
  1497-1498 - Vasco da Gamma (Portugalczyk) odbywa podróż morską z Europy do Indii. Indie zaczęły wchodzić w europejską sferę interesów gospodarczych i politycznych. Portugalczycy opanowują Ocean Indyjski, Zatokę Perską i Morze Czerwone.
  1497-1498 - Anglik John Cabot dociera do Labradoru w Ameryce Północnej.
  1497-1498 - Nieudana polska wyprawa przeciw Turkom do Mołdawii.

1498r. - Savanarola ponosi śmierć męczeńską we Florencji z rąk florenckiej władzy sądowniczej, podburzonej przez papieża Aleksandra VI.

1499r. - Hiszpan Alonzo de Hojeda odkrywa wybrzeże Wenezuelii.
  1500r. - Wyprawy portugalskie do Ameryki Południowej i Środkowej - Pedro Cabral dociera do Brazylii, Vincente Pinzon odkrywa ujście Amazonki.
  1500-1503 - Wojny Polski z Moskwą.

31 X 1501r. - Oto zapis wydarzeń niedzielnej hulanki w Watykanie:
 "Wieczorem urządził książe Cezary Borgia w swoich komnatach w Watykanie biesiadę z pięćdziesięcioma czcigodnymi dziewkami nazywanymi kurtyzanami. Po jedzeniu najpierw ubrane, a potem nagie tańczyły ze służbą i innymi gośćmi. Wtedy to ustawiono na podłodze świeczniki z palącymi się świecami, koliście rozrzucano na niej kasztany, które nagie dziewki zbierały pełzając. Papież, Cezary i jego goście przeznaczali jako nagrody - dla tych, którzy mieli z tymi dziewkami najwięcej stosunków - jedwabną bieliznę, obuwie i birety. Przedstawienie było publiczne, a nagrody rozdzielono zwycięzcom na podstawie werdyktu współuczestników."

1501-1506 - Panowanie w Polsce Aleksandra Jagiellończyka.

1503r. - Panowanie papieża Piusa III. Był bratankiem papieża Piusa II.
  1503-1513 - Panowanie papieża Juliusza II. Był bratankiem papieża Sykstusa IV. Miał trzy nieślubne córki (Felicję, Klarysę i Julię). W swojej rodzinie mianował on kardynałami: Sisto Garę, Galeotto, Klemens Grosso-Rovere, Leonard Grosso-Rovere, arcybiskupem został Oktawian. Był wodzem wojsk bardziej, niż księdzem. Swoje trzy córki wydał za mąż bez korzyści finansowych. Był przy tym mecenasem sztuki. Papież Juliusz II przeszedł do historii jako "żelazny pontifex", ponieważ równie dobrze znał się na wierze jak i na rzemiośle wojennym. Walczył o wzmocnienie Państwa Kościelnego.

1503-1520 - Panowanie w państwie Azteków (Ameryka, Meksyk) Montezumy II. Jego państwo pod względem bogactw i dobrobytu może konkurować z ówczesnymi państwami Europy. Hiszpanie podbijają jednak państwo Azteków, niszczą ich kulturę i grabią bogactwa.
  1505-1515 - Portugalczycy podbijają zachodnie i częściowo wschodnie wybrzeże Indii. Rozwija się handel złotem i korzeniami indyjskimi. Portugalczycy budują imperium kolonialne (Indie, Indochiny, Indonezja i Brazylia).
  1506-1548 - Panowanie w Polsce Zygmunta I Starego.
  1507-1508 - Pierwsza wojna litewsko-moskiewska z udziałem wojsk polskich.

1511-1512 - Luter jedzie do Rzymu, gdzie jest świadkiem bezbożnych czynów kurii papieskiej i niższego kleru.
  1511-1553 - Życie i działalność Serwetusa.

1512-1520 - Turcy opanowują Azerbejdżan, część Gruzji, Dagestan, Kurdystan, Mezopotamię, Syrię, Egipt oraz Algierię.
  1512-1522 - Wojna litewsko-moskiewska.

1512-1517 - Sobór Laterański V. Potępienie dekretów niekanonicznych tzw. soboru w Pizie, wystąpienie przeciwko niemoralności w życiu duchowieństwa. Wskutek zaniechania zasadniczych zmian w Kościele przyspieszył reformację.
  1513-1521 - Panowanie papieża Leona X. Z wyborem bankierskiego syna na papieża rozpoczęły się rządy bankierów. Znacznie bardziej był bankierem niż papieżem, a stanowisko wykorzystał do bogacenia się. Rozwinął handel odpustami, który przerodził się w samodzielny system gospodarczy w Europie. Kochał rozrywkę i rozrzutność, pozostawił następcy wielkie długi. Jego dewizą było: "Wiadomym jest jak wiele My i Nasi zawdzięczamy baśni o Chrystusie". Papież ten przetrwonił dochody trzech papieży, tzn. skarb Juliusza II, własne dochody i dochody swego następcy.

1516r. - Kościół katolicki podpisuje konkordat z Francją.
  1516r. - Dotarcie Portugalczyków do Chin (Tome Pirez). Początek portugalskiej ekspansji kolonialnej w Chinach.
  1517r. - Do Witenbergii przybył dominikanin Tetzel z zadaniem zbierania datków na przebudowę kościoła Św. Piotra w Rzymie. Ofiarowujący datek otrzymywał list odpustowy. Pieniądze były zbierane do banku Fuggerów, który zbierał je dla papieży. Wywołało to powszechne zgorszenie i oburzenie.

Początek wielkiej działalności reformacyjnej w chrześcijaństwie przeciwko papieskiej wszechwładzy i bałwochwalstwu. Reformacja była "reformą w sekty". Wszystkich reformacji na sekty było siedem, od 1517r. do 1799r.

Luter dokonuje pierwszego publicznego nauczania Prawdy - czterech głównych zasad protestanckiej reformacji.

1517r. - Luter (1483-1526) przybija 95 tez na drzwiach kościoła w Wittembergu, którymi zaatakował Teclowe handlowanie odpustami. Początek okresu reformacji. Papież Leon X nie przypisywał początkowo większego znaczenia wystąpieniu Lutra, traktując je jako spór między rywalizującymi zakonami. Jednakże spór ten przybrał na sile, a w toku dyskusji Luter coraz bardziej oddalał się od ortodoksyjnej nauki katolickiej. Luter długo po śmierci Wessla, ale na początku własnej pracy reformacyjnej przeczytał dzieła Wessla, i powiedział: "gdybym czytał Wessla przed reformacją, moi nieprzyjaciele napewno by mówili, że otrzymałem te nauki od Wessla, ponieważ są one tak zgodne z moimi." Luter znalazł Biblię w klasztorze zamkniętą i uwiązaną na łańcuchu i ją symbolicznie "otworzył", a "zamknął" czyli zbił papieskie błędy, tak iż nikt nie mógł otworzyć ich, obronić i wyjaśnić je. Luter głosi doktrynę, że usprawiedliwienie jest z łaski Bożej przez wiarę w zasługę Chrystusa. Usprawiedliwienie człowieka nie jest przez dobre uczynki, ani pod prawem naturalnym ani prawem Mojżeszowym, gdyż niedoskonały człowiek nie może nic czynić bezwinnie i doskonale. Dlatego człowiek nie może zadośćuczynić wymaganiom sprawiedliwości przez swoje własne uczynki. Bóg ze Swej łaski dał Syna Swego, aby był ubłaganiem Boskiej sprawiedliwości za grzech Adama i grzechy wynikające z tegoż. Chrystus dobrowolnie oddał Siebie na śmierć, wypełnił Zakon Mojżeszowy, był sprawiedliwym człowiekiem i oddał swoje prawo do życia za Adama i rodzaj Adamowy w jego biodrach. Bóg przez Swoje Słowo daje darmo usprawiedliwienie pokutującemu grzesznikowi, gdy ten szczerze wierzy w Jego obietnice, że przez zasługę Jezusa On mu przebacza i uznaje go za sprawiedliwego przez sprawiedliwość Chrystusową. Pokutującemu grzesznikowi, który wierzy w tę obietnicę są odpuszczane grzechy i otrzymuje przypisaną sprawiedliwość Chrystusową, jako swoją sprawiedliwość. Usprawiedliwienie jest dziełem Bożym, a nie naszym. Nie usprawiedliwiamy się sami. W usprawiedliwieniu wiara jest poczytana za sprawiedliwość, ponieważ zatrzymanie sprawiedliwości Chrystusowej za swoją, jest jedynym wymaganiem, jakie Bóg żąda od grzesznika, by mógł być usprawiedliwionym. Głosząc tą naukę, Luter zadał najcięższy cios papiestwu. Ten piękny ruch Maluczkiego Stadka został zamieniony w sektę Kościoła Luterańskiego przez samego Lutra oraz Jonesa, Bugenhagena, Chemnitza, Andrea, Gerharda, Calova, Quenstedta i Holara. Luter współdziałał w połączeniu Kościoła z Państwem, walczył przeciwko prawdzie Zwingliego o Wieczerzy Pańskiej, prawdzie Hubmajera o chrzcie wyłącznie dla dorosłych i prawdzie Serwetusa o jedności Boga. On tych przedmiotów nie rozumiał i dlatego się im sprzeciwiał, nie był to więc rewolucjonizm z jego strony. Niewątpliwie Luter był wiernym w szafowaniu doktryną, która została mu powierzona, ją wyjaśniał, stosował i bronił. I czyniłto wiele lepiej niż inni. Jest on uważany za największego z regormatorów i wszystkie sekty dają mu pierwsze miejsce między reformatorami. Luter i jego pomocnicy chcieli jeszcze bardziej usłużyć się sprawie i założyli Kościół Luterański, dając mu porządek nabożeństw, śpiewniki, katechizmy, itp. Król uznawany był za najwyższego urzędnika w tym kościele. W ten to sposób ruch Maluczkiego Stadka został zmieniony w sektę. Luter sprzeciwił się sprzedawaniu odpustów. Był on w Zakonie Augustynów, i jako ksiądz-zakonnik spowiadał penitentów, wymagając, by okazywali oni żal i skruchę za swoje grzechy, oraz wiarę w Chrystusa, jako warunki rozgrzeszenia.
  Teraz bez pokuty i wiary udzielane było rozgrzeszenie na podstawie odpudtów sprzedawanych przez Tetzla. Odpust papieski, jest to zupełne lub częściowe odpuszczenie grzechów i kary za nie w życiu doczesnym, albo w czyścu, na mocy tzw. skarbnicy zasług świętych, złożonych u papiestwa. Papieska teoria podaje, że święci zasłużyli się więcej aniżeli byłi im potrzeba do zbawienia. Ta zbywająca zasługa składała się z uczynków, które papiestwo nazywało nadobowiązkowe. Przy śmierci, ci święci zapisują testamentem te zbywające uczynki kościołowi, który trzymając je w swoim skarbcu, może zastosować je za swoich członków, aby oni uszli przed doczesną i czyścową karą. Odpusty powstały podczas krucjat, i były ofiarowane tym, którzy brali udział w wyprawach wojennych przeciw Muzułmanom. Ci zaś, co nie mogli iść na wojnę wynajmowali sobie zastępców, i tym sposobem odpusty pożądane osiągali. Później zaś zrobiono tak, że pieniądze, które miały być oddane temu co szedł na wojnę w zastępstwie kogoś, były ofiarowane Kościołowi, i to przynosiło ten sam skutek. Później ułożono listę cen za rozmaite grzechy. Tym więc sposobem ludzie żyli myślą i zapewnieniem otrzymanym od handlarzy odpustów, że mogą grzeszyć jak im się tylko podoba, jeżeli tylko zapłacą za nie później. Często odpusty były sprzedawane za grzechy, które ludzie spodziewali się popełnić w przyszłości.

          Kościół Luterański

1519-1521 - Rozwija się ruch zwolenników i przeciwników reformacji.

1517-1619 - Ograniczona cyrkulacja Biblii jest zapowiedzią wielkiego deszczu Biblii. Wydawanie Biblii bez pozwolenia papiestwa było buntem w oczach Rzymu.

1519-1556 - Panowanie cesarza świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego Karola V. Był jednym z najpotężniejszych władców w Europie. W jego cesarstwie znalazły się: Hiszpania, Niemcy, Włochy, Niderlandy i środkowa oraz północno-zachodnia część Ameryki Południowej.
  1519-1521 - Wojna prewencyjna Polski z Zakonem Krzyżackim. Państwo Krzyżackie próbuje uniezależnić się od Polski i zawiera wrogi układ z Moskwą. Początek wojny.
  1519-1521 - Hiszpański konkwistador (zdobywca po hiszpańsku) Hernan Cortez podbija Meksyk, niszcząc kulturę Azteków.
  1519-1522 - Pierwsza podróż dookoła świata odbyta przez Ferdynanda Magelana (Hiszpan). Przekonała ona wszystkich o kulistości ziemi.

1519r. - Luter prowadzi spór z dr.Eck, rzymskim obrońcą władzy papieskiej. Doktor Eck był przeciwnym usprawiedliwieniu z wiary, stanął w obronie odpustów i absolutnej zwierzchności papieża jako dowiedzionych przez tradycję. Luter odrzucił tradycję jako źródła i prawidła wiary oraz praktyki, a Pismo Święte przyjął za jedyne żródło wiary i praktyki. Wkrótce nauka o usprawiedliwieniu z wiary doprowadziła Lutra do odrzucenia mszy jako parodialnej i wstrętnej przeciw zasłudze Chrystusowej, którą otrzymuje się tylko przez wiarę. Papiestwo uczy, że śmierć Chrystusowa gładzi tylko grzech pierworodny, a msza gładzi wszystkie grzechy żywych i umarłych popełnione po chrzcie. W ten sposób nauka o usprawiedliwieniu z wiary zburzyła całą strukturę mszy, a następnie doprowadziła do odrzucenia czyśca, bo jeżeli zasługa Chrystusa przebacza wszystkie nasze grzechy więc nie może być czyśca, bo przecież wierzący jest oczyszczony ze swych grzechów. Wszelkie zasługi osiągane przez posty, modlitwy, pielgrzymki, krucjaty, pokuty, śluby celibatu, ubóstwo, posłuszeństwo duchownym, jałmużny, zakupy mszy, budowy kościołów i kaplic, i inne papieskie pomysły, jako środki dostąpienia odpuszczenia grzechów i kary za nie, zostały obalone przez naukę o usprawiedliwieniu z wiary. Straciły swoją wartość obrazy i statuy świętych, oraz ich relikwie, do których się modlono wierząc, że święci ci mogą wstawić się za nimi. Usunięto Pannę Marię z jej miejsca jako królowy niebios i specjalnej orędowniczki oraz pośredniczki w zbliżaniu się do Boga i Chrystusa. Usunięto kapłaństwo i hierarchię papieską ze stanowiska pośrednika między Bogiem a poświęconymi i wierzącymi. Zniszczeniu uległy papieskie sakramenty, których przyjmowanie ponoć przynosiło łaskę. Upadła też idea papieska, że Kościół Rzymsko-katolicki jest jedynym prawdziwym Kościołem, i że nie ma zbawienia poza nim. W ten sposób została zadana śmiertelna rana papiestwu. Nauka o usprawiedliwieniu z wiary wykazuje, że człowiek upadły nic nie może uczynić, by mógł o swojej mocy zbliżyć się do Boga. Wszystkie nasze uczynki są w ten sposób nic nie warte, a pycha upada. Nikt nie jest w stanie usprawiedliwić samego siebie. Pobudza to do pokory.
  1519r. - Ulrich Zwingli (1484-1531) wystąpił przeciwko handlowi odpustami w Szwajcarii. Na jego wniosek władze Zurychu zabroniły w swoim kantonie stosowania praktyk tego rodzaju.

1519r. - Papież Leon X przyznaje się do nadużyć, ale utrzymuje zasadę sprzedaży odpustów.

1520r. - W Polsce król Zygmunt I Stary wydaje królewski zakaz przywozu do kraju literatury luterańskiej. Kościół uzyskał prawo do cenzury prewencyjnej książek.

1520r. - Odmawianie chrztu niemowlętom przez tzw."Zwikan proroków". Przywiązywano duże znaczenie do chrztu tylko dorosłych. Jest samo przez się widoczne, że niemowle nie może nawrócić się, ponieważ wymaga to dojrzałego wieku, w którym jest rozwinięty rozum i serce, czego niemowlę nie posiada. Oni zatem nauczali, że tylko nawróceni mają przyjmować chrzest. Nie nalegali oni na zanurzenie w wodzie jako właściwy symbol, lecz pozostawiali wybór każdej jednostce czy woli być pokropiona, zlana czy zanurzona.

1520-1566 - Największa potęga imperium tureckiego. Turcy zdobywają Belgrad i wyspę Rodos. Podbijają większą część Węgier i oblegają Wiedeń.

1521r. - Papież Leon X wyłącza Lutra ze społeczności Kościoła katolickiego i wzywa go do odwołania tez z 1517r. pod groźbą klątwy.

1521r. - Luter pali papieską bulę klątwy, oraz kopię prawa kanonicznego i oznajmia, że papiestwo jest Antychrystem, a jako takiego, on się wyrzeka. Uważa on, że zbawienie można osiągnąć przez wiarę. Odrzuca instytucję kościelną oraz całą hierarchię i większość katolickich obrzędów. Za źródło wiary uznaje tylko Ewangelię (od tego pochodzi nazwa: ewangelicy). Wydawane przez Lutra pisma rozchodziły się w tysiącach egzemplarzy w Niemczech i poza granicami. Luter atakował w nich papiestwo i wzywał szlachtę do wyzwolenia kraju od zależności od Rzymu. Na sejmie w Wormacji dokonuje się rozdzielenie chrześcijaństwa. Luter daje długą odpowiedź przed cesarzem Karolem V, w sposób pokorny, jasny i odważny przedstawia obronę swoich twierdzeń, kończąc ją znamiennymi słowami: "Na tem ja się opieram. Inaczej czynić nie mogę. Tak mi Boże dopomóż. Amen." Luter na sejmie w Wormacji odmawia poddania się wymaganiom papieża i cesarza, domagającym się odwołania swoich nauk i poddania się pod nauki i praktyki papieskie. Cesarz Karol V skazuje Lutra na banicję, a jego pisma na spalenie. Lutra ukrywa na zamku w Wartburgu elektor saski Fryderyk Mądry.
  1521-1522 - Zwingli bada pogląd Jana Wessela w sprawie symbolicznych słów wypowiedzianych podczas ostatniej Wieczerzy Pańskiej: "Toć jest ciało moje, toć jest krew moja". Przyjmuje ten pogląd i odrzuca naukę o przeistoczeniu i instrumentalizacji. Wydaje dzieło pod tytułem "Sześćdziesiąt siedem artykułów", w którym wyłożył podstawowe tezy swojej reformy religijnej. Ustrój kościoła zwingliańskiego był demokratyczny. Gmina sama wybierała pastora-kierownika gminnej parafii. Urządzane były zjazdy przedstawicieli gmin kościelnych. Zwierzchni nadzór nad organizacją kościelną sprawował rząd kantonalny. Kantony miejskie (Zurych, Berno, Bazylea, Saint-Gallen, i inne) przyjęły reformę Zwingliego, natomiast kantony wiejskie (Schwyz, Unterwalden, Uri, Lucerna i Zug) nie. Doszło do wojny domowej, rozpoczętej przez kantony protestanckie, dążące do całkowitego podporządkowania sobie kantonów wiejskich. Zwingli rozpoczyna ruch Maluczkiego Stadka, głosząc że chleb i wino w Wieczerzy Pańskiej reprezentują ciało i krew Jezusa, i że jedzenie i picie tegoż reprezentuje przyswajanie wiarą zasługi Chrustusowej na usprawiedliwienie, a także wzajemną społeczność chrześcijańską. W nauczaniu tej doktryny Zwingliemu pomagali Oskolampadius, Haller i Mykoniusz. Ten piękny ruch Maluczkiego Stadka został przekręcony w sektę. Pracę tę zaczął wykonywać Henryk Bullinger, następca Zwingliego jako pastor w Zurychu w Szwajcarii. Został on wkrótce zaćmiony przez Jana Kalwina, który był jednym z najbystrzejszych myślicieli wszystkich czasów i który zwykle jest uważany za najzdolniejszego teologa z czasu Reformacji. Pomocnikami Kalwina w sekciarskiej pracy byli Teodor Beza, Jan Knox, Spanheimowie i Chanier. Kalwin wprowadził doktrynę absolutnego przeznaczenia i prezbiterianizm.W Europie kalwinistyczne kościoły są zwykle zwane zreformowanymi (np. niemiecki Kościół zreformowany), ale w Brytanii i Ameryce zwią się kościołami prezbiteriańskimi. Kalwin stał się utracjuszem korony i członkiem klasy Wielkiego Grona, gdy przekręcił naukę Zwingliego odnośnie celu Wieczerzy Pańskiej. Trzymał się on ze Zwinglem nauki o symbolicznym poglądzie na chleb i wino oraz na ich jedzenie i picie, to jednak utrzymywał, że rzeczywiste ciało i krew Chrystusowa były otrzymywane podczas Wieczerzy Pańskiej w chwili gdy wiara przystępującego do komunii wznosiła się aż do nieba, a tam osoba uczestniczyła w mistycznej mocy wychodzącej z Ciała Chrystusowego. Kalwin nie zawachał się nazwać pogląd Zwingliego "sprofanowaną opinią". Nauczali oni jednak wiele dobrego. Mówili, że jedzenie chleba i picie wina symbolizowało wiarą przyswajanie sobie sprawiedliwości Chrystusowej, a to obejmuje usunięcie na bok grzechu, błędu, samolubstwa i światowości. Wymaga to wyrzucenia złego ze serca (1 Kor.5:7,8) i zreformowania serca, ażeby ta uczta mogła mieć uświęcający skutek, inny od zwykłej wieczerzy. Jest to duchowa uczta i wymaga zegzaminowania samego siebie. Kładli nacisk, aby nie jeść i nie pić niegodnie, gdyż takie postępowanie sprowadza ponowne uczynki złego spowodowane duchową słabością, chorobą, zaśnięciem. Kładli nacisk na tekst biblijny z listu 1 Kor.11:26-34. Prowadzili wielkie dysputy z katolikami wokół tego tematu. W 1561r. Beza pobił argumenty katolickie na wielkiej dyspucie przed dworem królewskim i arystokracją w Poissy. W 1586r. pobił poglądy luterańskie na ten temat w Montbeliard. Pokazali, że pamiątkowy i symboliczny pogląd na Wieczerzę Pańską pogłębia miłość do Boga, który dał Syna Swego na śmierć za zgubiony rodzaj ludzki, i do Chrystusa, który umarł za świat i za wszystkich współpracowników w Wieczerzy Pańskiej, ponieważ ona symbolizuje śmierć Chrystusa. Udział w niej to przyswajanie sobie Jego zasługi i społeczność braterska jednych z drugimi, to podnosi wiarę ze względu na usprawiedliwienie i poświęcenie. Wzmacnia posłuszeństwo przez akt podporządkowania się pod napomnienia tyczące się Wieczerzy Pańskiej. Wzmacnia pokorę przez uroczyste odświeżenie serca i umysłu, pobudza do gorliwości i samoofiary. Kościół Prezbiteriański kładł główny nacisk na absolutne przeznaczenie i potępienie pewnych jednostek, zamiast na symboliczną naukę chleba i wina w Wieczerzy Pańskiej.

          Kościół Prezbiteriański

1522-1523 - Panowanie papieża Hadriana VI.

1522r. - Luter wydaje Nowy Testament, który jest główną podstawą jego nauk. Przekład niemiecki tekstów biblijnych miał ogromne znaczenie dla tworzenia się i rozwoju języka ogólnoniemieckiego. Niektóre jej fragmenty wywarły duży wpływ na chłopskie i plebejskie masy Niemiec.
  1522r. - Zaczyna się opozycja przez sekty przeciw papiestwu.

1522r. - Założyciel zakonu jezuitów Ignacy Loyola, wydaje swoje dzieło pt. "Ćwiczenia duchowe".

1522-1523 - Powstanie rycerstwa niemieckiego przeciw feudałom kościelnym, które szybko zostało stłumione przez panów świeckich.
  1522-1551 - W Polsce obowiązują królewskie zakazy rozpowszechniania reformacji. Reformacja zdobywa jednak znaczną popularność. Około 1/3 szlachty jest pod wpływem reformacji. W Prusach wśród mieszczan rozpowszechnia się luteranizm, szlachta w Małopolsce i magnaci litewscy przechodzą na kalwinizm i arianizm, natomiast południowa Wielkopolska to bracia czescy.

1523-1534 - Panowanie papieża Klemensa VII. Był bratankiem papieża Leona X. Za swój wybór na papieża zapłacił kardynałom majątkami przynoszącymi po 60 000 dukatów rocznego dochodu. Papież Klemens VII miał syna Aleksandra. Nie był w stanie opanować kościelno-politycznych kłopotów. Jego kardynałów bardziej interesowały pieniądze niż zbawienie. Papieża określono, że najchętniej wprowadziłby "podatek od much i mrówek".

1523r. - Baltazar Hubmaier publicznie przechodzi na protestantyzm i zaczyna nauczać w Niemczech prawdy, że lud Boży składa się z tych tylko, którzy odłączyli się od grzechu, błędu, siebie (samolubstwa) i świata, i którzy przyjęli Chrystusa samego jako ich Zbawiciela i Pana. Wobec tego nie wierzył aby ci mieli być chrześcijanami, którzy tylko pokutowali za grzechy i wierzyli, że Jezus umarł za nich. Potrzeba coś więcej jak te dwie rzeczy, aby stać się członkiem ludu Bożego. Trzeba dodać jeszcze ofiarowanie. Prawdziwy lud Boży składa się tylko z takich osób, które są usprawiedliwione i ofiarowane. Ale nawrócenie według biblijnej nauki ma jeszcze obszerniejsze znaczenie, gdyż obejmuje wszystkie części chrześcijańskiego życia, do którego wchodzi wyrobienie swego charakteru na podobieństwo naszego Pana. Hubmaier odrzuca chrzest dzieci i głosi o chrzcie osób poświęconych i dorosłych, który jest znakiem czyli symbolem ich poświęcenia. Był to piękny ruch Maluczkiego Stadka, spotkał się on jednak z wielkimi prześladowaniami. Do 1530r. w Niemczech zginęło męczeńską śmiercią 2 tysiące zwolenników tej nauki. Do 1531r. w Tyrolu i Gortzu uśmiercono przeszło tysiąc zwolenników tejże, a w Ennisheim sześciuset. Bardzo mało wyrzekło się tej nauki. Zwykle z radością szli na śmierć męczeńską, śpiewając psalmy i hymny nabożne. Wielu z nich uciekało z Niemiec za granicę, i tam dokonało się zamienienie tego pięknego ruchu Maluczkiego Stadka w sektę Kościoła Baptyskiego. Dokonali tego Menno Simonis i Jan Smith w Holandii, Thomas Helwys i Spilsbury w Anglii, Roger William w Ameryce. Strofowali różne formy grzechu, błędu, samolubstwa i światowości, które przeszkadzały w przyjęciu Jezusa za swego Zbawcę i Pana. Wyjawiali i naprawiali pychę, samolubstwo, kłótliwość, mściwość, obłudę, pożądliwość, itp. Głosili, że wiara przychodzi przez słuchanie, zrozumienie i posłuszeństwo dla Słowa Bożego. Tłumaczyli, że nawrócenie składa się z dwóch części: 1). odłączenia od grzechu, błędu, siebie i świata; i 2). przyjęcia Chrystusa, jako swego Zbawcę i Pana. Tylko dorosły może nawrócić się i tylko taki może ochrzcić się przez zanurzenie w wodzie, jako właściwy sposób chrztu. Powinny być przy tym uprawiana wiara, nadzieja, samokontrola, cierpliwość, pobożność, miłość braterska, miłość bezinteresowna, pokora, prostota, pilność, samoofiara, spokój, długocierpliwość, przebaczenie, otwartość, szczodrość, umiarkowanie, wesołość, zgodność, pokój, taktowność, duch rodzinny, przyjacielstwo, czystość, cichość, gorliwość, wstrzemięźliwość, wspaniałomyślność, łagodność, radość, wierność, itp. Prócz tego dwie wielkie rzeczy zaprowadzone przez baptystów i dane w darze chrześcijaństwu, tj. religijna wolność (Roger Williams przywiózł tę zasadę do Ameryki) i zagraniczne misje (William Carey z Anglii zaprowadził pracę misjonarską w Indiach). Bo gdy nawrócenie jest sprawą serca nie spowodowane zewnętrzną siłą, nie powinno się o nie starać przy pomocy zewnętrznej siły jak prześladowanie, lecz przy pomocy głoszenia Słowa Bożego. A ponieważ nawracanie drugich jest wielkim posłannictwem Kościoła, zagraniczne misje i domowa praca ewangelistyczna powinny być podejmowane.

          Kościół Baptyski

1524r. - Hubmaier głęboko odczuwając cierpienia i krzywdy ponoszone przez niemieckich wieśniaków, pisze 12 słynnych artykułów zawierających główne ich skargi. Walcząc o ich prawa, nie radził im używania przemocy.
  Jednak fanatyk Tomasz Munzer namówił ich do wojny, która okazała się fatalna w skutkach, gdyż zginęło ponad 100 tysięcy ludzi. Niesprawiedliwe gwałty popełniane przez wieśniaków w wojnie chłopskiej były przypistwane anabaptystom (nowochrzczeńcom). Dlatego wszyscy chcieli wytępić ten ruch Maluczkiego Stadka i wielu z nich uciekało z Niemiec do Holandii, Anglii i Ameryki.

1524-1525 - Wojna chłopska w Niemczech, której przywódcą był Tomasz Munzer. Był to masowy ruch ludowy grożący obaleniem feudalnego ustroju społeczno-politycznego w Niemczech. Domagano się zwrotu lasów, łąk i pól, zmniejszenia danin i zwolnienia od pańszczyzny, oraz swobodnego wyboru księży i ograniczenia dziesięciny kościelnej. Nastąpiło krwawe tłumienie powstania, zbuntowane wsie palono, a chłopów mordowano.
  Luter, pragnąc pozyskać poparcie książąt dla swej sprawy, potępił powstanie i popierał umiarkowane reformy przy poparciu książąt Rzeszy.
  1525r. - Państwo Zakonu Krzyżackiego staje się państwem świeckim, pozostającym w zależności lennej od Polski. Prusy ogłaszają luteranizm religią panującą w państwie.
   Prusy pierwszym krajem protestanckim w Europie.
  1526r. - Najazd turecki na Węgry. Skutkiem jego była wojna domowa na Węgrzech i po wojnie turecko-austriackiej (1541r.) koniec niepodległości Węgier.
  1526r. - Portugalczycy docierają na Nową Gwineę (Tristao de Menezes).
  1527r. - Szwecja przechodzi na luteranizm i dokonuje sekularyzacji dóbr kościelnych.

1527r. - Papież Klemens VII w obawie przed nadmiernym wzrostem potęgi Habsburgów próbował zorganizować przeciwko cesarzowi koalicję z udziałem Francji, Anglii i państw włoskich. Cesarz Karol V wysłał swe wojska do Włoch i wziął papieża do niewoli. Rzym został złupiony, a klkadziesiąt tysięcy mieszkańców zginęło.

1527r. - Rozpad państwa Inków w Ameryce Południowej, z powodu wewnętrznych walk o władzę. Imperium Inków rozciągało się na obszarze mającym 2400 km długości i 480 km szerokości. Dorównywało rozmiarami dzisiejszemu Peru, i sięgało Ekwadoru, Chile, Boliwii i Argentyny. Wewnętrzne walki wykorzystali Hiszpanie, którzy pod wodzą Franciszka Pizarra położyli kres imperium Inków.

1528r. - Hubmaier ginie spalony na stosie w Wiedniu w Austrii, jego żona zostaje utopiona w Dunaju, a jej ciało spalone na popiół. Jest to przejaw wielkiej nienawiści katolików do reformatorów i badaczy Pisma Świętego.

1529r. - Hiszpania i Portugalia dokonują podziału kolonii - zawierają w tej sprawie umowę w Saragossie.
  1529r. - Sprawa reformy jest tematem obrad sejmów Rzeszy w Spirze i Augsburgu. Luteranie przedstawiają "augsburskie wyznanie wiary". Na sejmie w Spirze w Niemczech, katolicy uchwalili, że aż do spodziewanego niebawem soboru powszechnego należy wstrzymać się od szerzenia reformacji i nie wolno sprzeciwiać się odprawianiu mszy świętej. Ewangelicy (reprezentujący wówczas 6 księstw i 14 miast niemieckich) wnieśli przeciw tej uchwale uroczysty protest, stąd pochodzi nazwa: protestanci.
  1529r. - Pierwsza zwycięska wojna protestantów w Szwajcarii. Zwyciężone kantony zobowiązały się do zapłacenia kosztów wojennych i zrzekły się prawa zawierania traktatów z obcymi państwami.

Kranmer dokonuje drugiego publicznego nauczania Prawdy - czterech głównych zasad protestanckiej reformacji.

1529r. - Tomasz Kranmer, arcybiskup w Canterbury, zjednał sobie łaskę u króla Anglii, Henryka VIII, doradzając mu, aby kwestię legalności małżeństwa z Katarzyną (jak wiadomo Henryk protestował w dzień ślubu, gdyż nie chciał wstępować w związek małżeński z wdową po swym bracie, lecz został do tego zmuszony przez swego ojca), poddał do zadecydowania uniwersytetom chrześcijańskim i uwolnił się w ten sposób od decyzji papieskich. W dyspucie z Rzymem twierdził, że każdy człowiek świecki i duchowny w Anglii powinien być poddany królowi, a nie papieżowi. Kranmer odważnie twierdził, że papież nie ma żadnej władzy cywilnej ani religijnej nad Anglią i jej mieszkańcami, a wszystka władza, do której rościł sobie prawo, jest władzą uzurpatorską, czyli przywłaszczoną. Głosił, że Kościół w ciele ma być poddany władzy cywilnej. Jedna z przyczyn dla których Bóg poddał Kościół w ciele pod władze cywilne, jest ta, ażeby przez takie posłuszeństwo mogli być zupełnie wypróbowani przez to, co ucierpią od władz cywilnych. Odmawiano posłuszeństwa tylko wtedy, gdy rozkazy Państwa, jako władzy cywilnej sprzeciwiały się Słowu Bożemu, a nawet i w takich okolicznościach okazywali chęć posłuszeństwa, poddając się cierpieniom wskutek takiego postępowania. Takie zachowanie i poddaństwo Państwu zdawały się dla naturalnego człowieka dowodami, że nie są oni Boskimi przedstawicielami. Był to więc jeden ze sposobów ukrycia klasy Chrystusa, jako ukrytej tajemnicy, przed ludzkim wzrokiem. Kranmer nauczał, że tylko Chrystus jest Głową Kościoła, co znaczyło, że papież nie jest głową Kościoła. To był śmiertelny cios dla nauki o supremacji papieskiej nad wszystkimi ludźmi, duchowymi i świeckimi.
  Ten ruch Maluczkiego Stadka został zamieniony w sektę Kościoła Anglikańskiego przez Parkera, Grindala, Whitgifta, Hookera, Taylora, Barrowa i Lauda. Wprowadzili oni 39 artykułów swojego wyznania jako fundamentalny statut. Przyjęto pozycję króla jako głowę Kościoła, tzn. że po Bogu król jest głową nad Kościołem, duchowieństwem i ludźmi świeckimi. Wskutek tego angielski władca stał się papieżem Anglii. W dyskusjach z papistami używano następujących argumentów zbijających ich twierdzenia: 1). twierdzenie, że św.Piotr miał supremację nad Apostołami - Pismo Święte tego nigdzie nie naucza; wskazane przez papiestwo ustępy (Mat.16:17-19; Łuk.22:31,32; Jan21:15-17) wcale nie podają takiej myśli; Pismo Święte nie pozwalało na supremację między Apostołami; gdyby Piotr posiadał taką supremację to Biblia by o tym mówiła; nie ma żadnego świadectwa biblijnego o sprawowaniu supremacji przez Piotra nad Apostołami lub Kościołem, a tym bardziej nad Państwem; taka supremacja Piotra sprzeciwiała by się Głowie Kościoła, którą jest Chrystus Pan; w pierwszych stuleciach nikt nie praktykował takiej supremacji, jest to więc błędna doktryna; 2). twierdzenie, że św. Piotra zwierzchnictwo ze swoimi prawami i przywilejami, nie jest osobistym, lecz przechodzi na następców - jeżeli Biblia nic o tym nie mówi, a w pierwszych stuleciach nikt tego nie praktykował, dlatego napewno Piotr nie miał swojego następcy w rzekomej swojej supremacji. Pismo Święte nic nie mówi, aby Piotr albo inny z Apostołów miał mieć swojego następcę; 3). twierdzenie, że św. Piotr był biskupem w Rzymie - ponieważ Pismo Święte tego nie mówi, więc nikt nie jest w stanie udowodnić ażeby Piotr kiedykolwiek był w Rzymie, albo że był biskupem kościoła rzymskiego. Ale gdyby nawet tak było, to św. Paweł w swoim liście do Rzymian oraz św. Łukasz w Dziejach Apostolskich coś by o tym napisali, a tak nie jest, choć pisali oni o braciach rzymskich. Poza tym św. Paweł był ustanowiony specjalnym Apostołem do pogan, a św. Piotr do Żydów, tak więc Rzym nie wchodził w zakres pracy Piotra. Informacja o wizycie św. Piotra w Rzymie pochodzi z trzeciego wieku, i dopiero później do tej opowieści dodano urojone biskupstwo jego przez 25 lat przed jego śmiercią; 4). twierdzenie, że św. Piotr był nadal biskupem w Rzymie po śmierci i był takim w czasie śmierci - ani Pismo Święte, ani wiarygodna historia nie wspominają o tym. Tylko mówią o tym wywody papieży i ich stronników; 5). twierdzenie, że biskup rzymski (według Boskiego postanowienia i przez prawo wtedy otrzymane) powinien mieć powszechną supremację i jurysdykcję nad Kościołem i Państwem - Pismo Święte nic o tym nie mówi, a historia dowodzi, że biskup rzymski stopniowo wzrastał w władzy w przeciągu wielu stuleciu przez różne rozmaite sytuacje, oszustwa, przywłaszczenia i inne sposobności; 6). twierdzenie, że rzymscy biskupi ustawicznie od czasów św. Piotra cieszyli się i używali władzy nad Kościołem, a od późniejszych wieków także i nad Państwem - rzymski biskup w pierwszych stuleciach nie miał supremacji nad całym Kościołem, ani nawet w pierwszym stuleciu nad Kościołem zachodnim; 7). twierdzenie, że władza ta jest niezłomną i niezmienną według zamiaru Boskiego - nie ma co tego już komentować, gdyż wcześniejsze sześć punktów to wykluczają. Władza papieży nad Państwem jest bezprawną i pochodzi z oszustwa tzw. "Dekretali Pseudo-Izydorowych" i "Donacji Konstantyna". "Dekretalia Pseudo-Izydorowe" to rzekomy zbiór dekretów i konsyliów wczesnych biskupów i ojców kościoła sięgający aż do czasów św. Piotra. Zebranie tych dekretali przypisywano arcybiskupowi Seville w Hiszpanii, Izydorowi. Jest jednak pewnym, że powstały one dopiero pomiędzy rokiem 847 a 852, co potwierdza współczesna katolicka historia. Dekretalia jednak dążyły do uwolnienia biskupów od władzy cywilnej i nadawały papiestwu supremację. "Donacje Konstantyna" to dokument rzkomo autorstwa cesarza Konstantyna do papieża Sylwestra, nadający papieżowi tytuły, honory i świecką władzę nad Rzymem i wszystkimi prowincjami cesarstwa rzymskiego. Wynosił nawet papieża ponad cesarza, i dlatego Konstantyn przenosi swoją siedzibę z Rzymu do Konstantynopola. Dokument ten jest również fałszywy i papiestwo od XI stulecia już się na niego nie powołuje.

          Kościół Anglikański

1530r. - Książęta protestanccy cesarstwa zawiązują związek obronny nazwany od miasta Schmalkalden w Turyngii, związkiem szmalkaldzkim. Jest to spowodowane dążeniami obozu feudalno-katolickiego do przywrócenia w Niemczech panowania Kościoła katolickiego.
  Obozy, katolicki i protestancki, przygotowują się do walki.
  1530r. - Luteranizm ogłoszony religią panującą w Danii.

1530r. - Serwetus jest świadkiem adoracji papieża podczas koronacji cesarza niemieckiego Karola V w Bologne we Włoszech. Początkuje to w nim kierunek antypapieski.

1530-1584 - Jan Kochanowski, znakomity poeta polski. Pisze on między innymi znakomity dwuwiersz: "Na Ojca Świętego""Świętym Cię zwać nie mogę; Ojcem się nie wstydzę, kiedy, wielki kapłanie syny Twoje widzę."
  1531r. - Druga wojna w Szwajcarii, zakończona klęską protestantów. Zginął Zwingli. Kantony protestanckie zapłaciły kontrybucję wojenną i zobowiązały się do nieingerowania w sprawy polityki zagranicznej kantonów katolickich.

1531r. - Michał Serwetus wydaje swoje pierwsze dzieło pt."O błędach Trójcy"(miał on wtedy 20-lat). W owym czasie pisanie przeciw tzw."Świętej Trójcy" było niebezpieczne, dlatego Serwetus ucieka z Niemiec do Francji, gdzie był mało znany. Od 1535r. używa nazwiska Willanowanus, aż do 1553r., kiedy został aresztowany w Genewie w Szwajcarii. Przez długie lata mieszkał i pracował we Francji i zewnętrznie wszystkim wydawał się katolikiem, choć prywatnie badał Pismo Święte. Odrzucał chrzest niemowląt, i sam przyjął chrzest w wieku 30-lat w 1541r. Od 1545r. korespondował z Kalwinem, któremu posłał większość swoich prac, powodując nienawiść do siebie. Serwetus naucza prawdy o jedności Boga. Bóg jest jedną najwyższą osobą, którego głównym przymiotem jest miłość. W ten sposób odrzucał pogląd kościoła nominalnego, że Bóg jest jedną istotą, ale w trzech osobach, i że Jezus jest Bogiem, a Duch Święty osobą i Bogiem. Serwetus nauczając o Bogu pełnym miłości, doszedł do wniosku, że Bóg miłości nie torturowałby żadnej istoty, a to pobudziło do odrzucenia błędu o niezniszczalności duszy i wiecznych mękach. Był to piękny ruch Maluczkiego Stadka, został on jednak zmieniony w sektę Kościoła Unitariańskiego. Tego przekręcania w sektę dokonali: Faustus Socinus (musiał on uciekać z Francji przed inkwizycją do Szwajcarii, a stamtąd do Polski, gdzie zorganizował swoich zwolenników, jednak prześladowania rozbiły polskich unitarian), Franciscus Davidis (wódz uniwersalizmu węgierskiego), Dr.Priestly (przodujący angielski unitarian), William Channing, Andrew Norton i Ezra Abbott (wodzowie amerykańskiego unitaryzmu). Wskazywali oni na Boga Ojca i na pierwsze przykazanie, tłumacząc, że nie można nikogo i nic czynić równym Bogu, ponieważ jest to gwałtem pierwszego przykazania. Obnażali cel Szatana w wymyśleniu trójcy, którym było poniżenie Boga Ojca. To doprowadziło ludzi do zabobonów i pogwałcenia Boskiej miłości. Zbijali naukę o nieśmiertelności duszy i o wiecznych mękach, które to czyniły Boga okrutniejszym od samego diabła. W ten sposób zbijali błędy Szatana, które były rozpowszechniane przez trynitarian, a które czyniły karykaturę z charakteru Boga. Wskazywali i podkreślali miłość bezinteresowną Boga. Naprawiali każdy zarys samolubstwa i światowości. Wystawiali miłość Bożą jako przykład do naśladowania w miłości do Boga, Chrystusa, braci, świata i nieprzyjaciół.

          Kościół Unitariański

1532r. - Servetus pisze i wydaje książkę pt. "Rozmowy o Trójcy".

1532-1535 - Hiszpański konkwistador (zdobywca po hiszpańsku) Francisco Pizarro podbija Peru, niszcząc kulturę Inków.

1533r. - Kranmer uczy, że Kościół ma być poddany władzy świeckiej, a nie władza świecka Kościołowi według nauki Rzymu.

1533r. - Polska zawiera wieczny pokój z Turcją (przetrwał ponad 80 lat). Jest on wrogo odebrany w Europie.

1534-1549 - Panowanie papieża Pawła III. Papież-humanista, popierający artystów i angażujący się w sprawy świeckie. Jednocześnie wybitny reformator, inicjator zwołania Soboru Trydenckiego i rozpoczęcia reformy katolickiej. Miał czworo nieślubnych dzieci (Konstancję, Piotra Ludwika, Pawła i Ranuccię). Trzech wnuków mianował kardynałami - Guidascanio w chwili nominacji miał 16 lat, Ranuccio miał wtedy 15 lat, a Aleksander dopiero 14 lat. Tacy byli kardynałowie kościoła rzymsko-katolickiego.
  1534r. - Zorganizowanie Towarzystwa Jezuitów przez siedmiu członków w celu obrony Kościoła rzymskiego i papieża.

1534r. - Luter kończy przekład całej Biblii z języka łacińskiego na niemiecki.

1534r. - Niemieccy książęta pomorscy przeszli na protestantyzm.
  1535r. - Francuzi po raz pierwszy docierają do Kanady.
  1535r. - Król Anglii, Henryk VIII, nieuzyskuje od kościoła zgody na rozwód króla z żoną, Katarzyną Aragońską, ciotką cesarza Karola V. Pod wpływem tego Henryk VIII występuje przeciw Kościołowi, i ogłasza się "głową Kościoła i duchowieństwa w Anglii". Papież rzucił nań klątwę, ale parlament stanął po stronie króla i uchwalił akt supremacji, przyznający królowi władzę zwierzchnią nad Kościołem w Anglii. Wcześniej Henryk VIII zwalczał nową naukę Lutra, a nawet za wystąpienie przeciw niemu otrzymał od papieża tytuł "obrońcy wiary" (defensor fidei).
  1535r. - Kranmer zrzekł się swojej przysięgi na wierność papieżowi. Przy zgonie króla Anglii, Henryka VIII, został jednym z regentów na czas małoletności Edwarda VI.
  1535r. - Gwałtowny rozwój kalwinizmu w Niderlandach.
  1535r. - Fanatyczni i nieofiarowani anabaptyści, doprowadzeni przez prześladowania do rozpaczy chwycili za broń, aby się pomścić na swych ciemiężycielach w Munster. Próbują oni stworzyć Królestwo Boże na ziemi. Stało się nieszczęście, które może być przestrogą dla wszystkich chrześcijan.

1535-1545 - Ataki Lutra na anabaptystów, Żydów i Kościół katolicki.

Kalwin dokonuje trzeciego publicznego nauczania Prawdy - czterech głównych zasad protestanckiej reformacji.

1535r. - Jan Kalwin (1509-1564) wydaje dzieło pod tytułem "Nauka religii chrześcijańskiej", zawierające zasady jego nauki. Odrzucał on organizację Kościoła katolickiego i uznawał za podstawę wiary jedynie Biblię. Nauczał, że obowiązkiem władzy jest dbać o pobożność społeczeństwa i wprowadzać reformację. Bardzo rygorystycznie pojmował naukę o przeznaczeniu, tj. że zbawienie człowieka nie zależy od jego woli.
  1537r. - Luter pisze artykuły szmalkaldzkie (miasteczko Schmalkalden) przeciwko papiestwu. Zostały one dołączone do luterańskiego Wyznania Wiary, które zawiera w sobie ich główne nauki przeciwne Rzymowi.

Prawie cała Europa została pouczona o głównych zasadach protestanckiej reformacji. Większość ludzi popierała reformację przeciwko partii klerykalnej, i gdyby nie oszustwa jezuitów, kontrreformacji, katolickiej inkwizycji, armii i podburzanego motłochu, cała Europa byłaby przywrócona do protestantyzmu i taką by została. Ta praca (reformacyjna) zakończyła się przed 1618r.

1537r. - Luteranizm ogłoszony religią panującą w Norwegii.

1538r. - Papież ogłasza bullę na wyklęcie króla angielskiego Henryka z Kościoła i usunięcie go z tronu. Podamy najgłówniejszą treść tej bulli, abyśmy widzieli co nowocześni papieże czyniliby, gdyby mogli. Po przedmowie, w której jest powiedziane, iż papież jest zastępcą Chrystusa nad Kościołem i Państwem w Chrześcijaństwie, w par.1-3, wykazuje on Henrykowi rzekome jego przestępstwa. W par.4 napomina Henryka i jego partie, ażeby zaniechali popełniać zło, a naprawili to, co źle uczynili. W par.5, zabrania udzielania wszelkiej pomocy królowi. W par.6 wyklina wszystkich, co nie czynią pokuty w tej sprawie. W par.7 oskarża jego obrońców o bunt, twierdzi, że Henryk stracił królestwo i rozkazuje wszystkim wmieszanym w tą sprawę stawić się przed rozmaite trybunały. Wzywa również Henryka by się stawił osobiście lub przez swego przedstawiciela do Rzymu na sąd w przeciągu 90-dni. Za odmowę uczynienia tych rozkazów straszy wyklęciem po trzech następnych dniach. W par.8 grozi klątwą papieską całej Anglii, które pozbawione łaski Bożej według zapatrywania papieża, pójdzie do diabła na zatracenie. Par.9 wydziedzicza dzieci Henryka i wszystkich jego obrońców, pozbawia ich wszystkich przywilejów, nawet obywatelstwa, ogłaszając ich za pohańbionych. Par.10 uwalnia wszystkich obywateli Anglii od ich przysięgi na wierność królowi i jego obrońcom, a rozkazuje im odłączyć się od nich i nie mieć z nimi nic do czynienia. Par.11 ogłasza, iż pozbawia ich wszelkich praw legalnych, a nawet prawa by być świadkiem w sądzie, prawa zapisywania majątku komuś, albo podpisania jakiegoś dokumentu lub posiadania własności. Par.12 rozkazuje, by nie mieć z nimi żadnej osobistej łączności, jest to absolutny bojkot. Par.13 rozkazuje duchowieństwu i zakonnikom pod karą ekskomuniki aby opuścili Anglię. Par.14 nawołuje wszystkich Anglików, przez obietnice zatrzymania na własność wszystkiego co nagrabią, aby się zbuntowali przeciw Henrykowi i jego obrońcom, i pozbawili ich władzy oraz wygnali z kraju.W par.15 nawołuje książąt chrześcijaństwa, aby wtargnęli do Anglii i zabrali ją Henrykowi i unieważnili wszystkie traktaty i zobowiązania jakie zawarli z nim. Par.16 rozkazuje wszystkim żołnierzom i marynarzom podnieść broń przeciw Henrykowi i jego obrońcom, i zabrać wszystkie jego posiadłości dla siebie. Par.17 potwierdza to, że zaborcy posiadłości mogą zatrzymać to co zabrali, nakazuje z jeńców uczynić niewolników, i zakazuje dostarczania pokarmu Henrykowi i jego obrońcom. Par.18 rozkazuje całemu duchowieństwu i wszystkim zakonnikom pod karą ekskomuniki, w tych dniach ogłosić, jeżeli można publicznie, z krzyżem w ręku i przy pomocy dzwonów i świec zapalonych, klątwę przeciw Henrykowi i jego obrońcom, i poprzybijać kopie tej bulli na drzwiach kościołów i klasztorów. Par.19 wypowiada te same groźby kar na wszystkich. którzyby przeszkadzali temu publicznemu ogłaszaniu i nie popierali tego. Par.20 twierdzi, że Henryk i jego obrońcy będą mieli dostateczną znajomość po wygłoszeniu tej bulli, jeżeli ona będzie przybita na drzwiach kościołów. Par.21 ogłasza, że każda kopia bulli podpisana przez notariusza i prałata będzie prawomocną. Par.22 zabrania każdemu naruszać albo zbijać tendencję tej bulli, pod karą gniewu Wszechmocnego Boga i świętych Piotra i Pawła. Pamiętajmy, że taka bulla jest nieomylna według dogmatu papieskiego, gdyż była ogłaszana do całego chrześcijaństwa excathedra.

1539r. - Król Anglii, Henryk VIII, po zerwaniu z Rzymem i zagarnięciu ziem kościelnych (przede wszystkim klasztornych), ogłosił sześć artykułów wiary, zwanych krwawymi, w których utrzymał dogmaty katolickie, grożąc za wyrzeczenie się ich karą śmierci.

1540r. - Papież Paweł III zatwierdza i legalizuje Jezuitów pod nazwą Zakonu Towarzystwa Jezusowego i wprowadza hiszpańską inkwizycję do Włoch. Zakon ten rozwinął wielostronną działalność misyjną, oświatową, skierowaną przeciw reformacji. Jezuici przyczynili się do przywrócenia panowania katolicyzmu w Polsce, południowo-wschodnich i południowych Niemczech, Węgrach i innych. Zwalczali ruchy postępowe. Zakon został zniesiony w 1773r., przywrócony do istnienia w 1814r.

1540-1546 - Kalwin staje na czele Kościoła w Genewie. Kalwini sami wybierali sobie swych kapłanów, którzy wygłaszali kazania i odmawiali modlitwy. Rządząca Genewą rada miejska nadzorowała prywatne życie członków gminy - surowe, pozbawione rozrywek i wszelkiej swobody. Wyznanie narzucali przemocą, odrzucając tolerancję i zwalczając przeciwników wszelkimi środkami, do kary śmierci włącznie.

1541r. - Podział Węgier między Turcję i Habsburgów.
  1541r. - Hiszpanie rozbijają wojska Majów. Państwo Majów staje się łatwym łupem Hiszpanów, którzy niszczą kulturę i religię Majów.

1542r. - Reorganizacja inkwizycji.
  1545-1563 - Sobór Trydencki. Sobór trydencki (Trydent we Włoszech) odrzuca ugodę z protestantami, uznając ich za "heretyków". Ustalono wyznanie wiary i ogłoszono papieża za najwyższy autorytet w sprawach wiary. Wprowadzono surową cenzurę książek wydawanych przez pisarzy katolickich. Sporządzono wykazy "książek zakazanych", tzw. indeksy (znalazł się na nich między innymi Kopernik). Wzmocniono rolę papiestwa, zlikwidowano wiele nadużyć i zwiększono dyscyplinę kościelną. Przygotowano katechizm. Wszystkie te działania były zasadniczą reformą kościoła katolickiego w związku z pojawieniem się reformacji. Umocnienie doktryny katolickiej. Sobór trydencki wydaje dekret postanawiający, iż Boska prawda wywodzi się z dwóch źródeł, Pisma Świętego i tradycji, oraz że ta ostatnia ma być traktowana z taką samą czcią jak to pierwsze. Oznajmiono przy tym, że Biblia jest objaśniana przez tradycję. W efekcie końcowym na pierwszym miejscu znalazła się tradycja, a na tych, którzy mieli odmienne zdanie rzucono klątwę.

1546r. - Śmierć Lutra.

1546-1555 - Wojny religijne w Niemczech ligii protestanckiej z katolicką.
  1546-1547 - Wojna szmalkaldzka. Cesarz Karol V, przy wsparciu katolickich armii z Hiszpanii i Włoch podbija zbuntowanych książąt w południowych Niemczech. Wprowadzono na całym terytorium Rzeszy dogmatyczną naukę katolicką. Cesarz pozwolił jedynie na udzielanie wiernym komunii świętej pod dwiema postaciami: chleba i wina, zniósł celibat księży, uchylił posty i zezwolił na tymczasowe zachowanie rozgrabionych majątków kościelnych. Stan ten nie zadowalał ani katolików, ani protestantów. Nasilał się jedynie konflikt między nimi.
  1546-1551 - Czescy bracia uciekają przed represjami do Polski, gdzie wzmacniają miejscowy ruch reformacyjny w Wielkopolsce.
  1547r. - Nowy król Anglii, Edward VI, daje więcej wolności Kranmerowi w rozwijaniu angielskiego protestantyzmu.
  1548-1572 - Panowanie w Polsce Zygmunta II Augusta.

1548r. - Papież Paweł III zawiesza prace soboru trydenckiego, przeciw czemu protestuje cesarz Karol V.

1549r. - Kranmer opracowuje "Księgę modlitw" w języku angielskim.

1549r. - Król Anglii, Edward VI, zniósł statut o sześciu artykułach wiary i wprowadził nowy, utrzymany już w duchu protestanckim, Akt o jednorodności (Act of unformity), sprowadzający wszystkie wierzenia do jednej formy kultu państwowego.
  1549-1564 - Największe nasilenie ruchu reformacyjnego w Polsce.
  1549r. - Do Japonii w ślad za kupcami przybyli misjonarze chrześcijańscy, traktowani przychylnie aż do 1634r., kiedy to zakazano im działalności.

1549r. - Ugoda tyguryńska jednocząca zwolenników Zwingliego i Kalwina. Rodzi się kalwinizm.

1550-1555 - Panowanie papieża Juliusza III. Był on związany zakazanym związkiem z mężczyzną, trenerem małp, którego wywyższył do urzędu kardynała. Wiele dóbr i nadań rozdał swojej rodzinie. Po jego wyborze na papieża, kardynałowie udzielili mu następujących rad: "Ze wszystkich rad, jakich możemy udzielić Waszej Świętobliwości, uważaliśmy wreszcie poniższe za najważniejsze: Czytanie Ewangelii powinno być, na ile to tylko możliwe, jak najmniej dozwolone, szczególnie w nowoczesnych językach i w krajach, które podlegają Twej władzy. To trochę, które zwykle przy mszy jest czytane, powinno wystarczyć i nikomu nie powinno być dozwolone czytać więcej. Tak długo jak naród się zadowalał małem, Twoim interesom będzie się powodzić, lecz z chwilą, gdy naród zapragnie czytać więcej zaczną Twoje interesy cierpieć. Pismo Święte jest tą księgą, która bardziej niż jakakolwiek inna wywołuje przeciwko nam opór i przypływ burzy, przez co my prawie zgubieni jesteśmy. Zaprawdę, gdy kto naukę Biblii pilnie bada i porównuje ją z tym, co się dzieje w naszych Kościołach, znajduje wkrótce sprzeczności i ujrzy, że nauka nasza bardzo często od Pisma Świętego się różni, a często pozostaje z nim w wielkiej sprzeczności. A gdy naród to zrozumie, będzie nas nieustannie krytykować, aż się wszystko wyjawi, a wtedy będziemy przedmiotem wszechświatowego szyderstwa i nienawiści. Jest przeto konieczne, aby Pismo Święte od oczu narodu zostało usunięte, jednakże z wielką ostrożnością, ażeby nie wywołać wrzawy."

1550-1631 - Życie i działalność Browne`a.

1550r. - Królewski edykt w Polsce nakazuje szlachcie pod najwyższymi karami porzucenie wszelkich herezji.
  1550r. - Biskupi niderlandzcy otrzymują uprawnienia inkwizytorów do przeprowadzania śledztwa i tępienia "herezji". Mężczyźni mieli być karani przez ścięcie, a kobiety przez zakopanie żywcem. Odnosiło się to do "heretyków", jak i do tych, którzy z nimi współdziałali. W Holandii skazano za przekonania religijne 50 tysięcy, a w Belgii 100 tysięcy protestantów.

1550r. - Kalwin udziela informacji Katolickiej Inkwizycji w Lyons o Willanowanusie, że pod tym nazwiskiem kryje się Serwetus. Dostarcza inkwizytorom prace Serwetusa i wymawia im brak gorliwości, że pozwalają żyć takiemu heretykowi. Inkwizytorzy aresztują Serwetusa, który jednak uciekł z więzienia po trzech dniach i od tej pory ukrywał się.

1550-1600 - Giordano Bruno, filozof włoski, kontynuator dzieła Kopernika. Prześladowany za swoje filozoficzne i religijne poglądy, dostał się w ręce inkwizycji i zginął spalony na stosie w Rzymie.
  1551r. - Do Wiednia przybywa pierwszych 13 jezuitów, którzy mają w celu przeciwdziałania reformacji działać na miejscowym uniwersytecie.

1551r. - Papież Juliusz III zwołuje ponownie sobór trydencki, który zostaje zawieszony w 1552r. Sobór trydencki występuje w obronie sakramentalnego charakteru spowiedzi.

1552r. - W Polsce Kalwini występują z propozycją utworzenia polskiego Kościoła narodowego, niezależnego od papiestwa, a podporządkowanemu władzy polskiego króla.
  1552r. - Islandia przechodzi na protestantyzm.

1553r. - Serwetus wydaje pracę pt."Przywrócenie prawdziwego Chrześcijaństwa", i wysyła jej kopię do Kalwina. Gdy następnie przejeżdżając przez Genewę w Szwajcarii, wstąpił do kościoła, Kalwin poznał go po 17 latach i aresztuje go. Po procesie sądowym trwającym dwa i pół miesiąca, Serwetus zostaje skazany i spalony na stosie. Jego ostatnie słowa były: "Jezu, Synu Boga Wiecznego, miej miłosierdzie nademną!". Słowa te były wyznaniem wiary - on nie modlił się "Jezu, Wieczny Synu Boży" jak modliliby się trynitarianie, lecz on modlił się nauczając w chwili śmierci męczeńskiej, że Ojciec jest jedynym Bogiem, a Jezus Chrystus jest Jego Synem, a nie samym Bogiem.

1553-1558 - Królowa angielska Maria Tudor, zwana "Krwawą Marią", fanatyczna katoliczka, prześladuje angielskich protestantów, wprowadza napowrót katolicyzm i pali na stosach co najmniej 286 protestantów, w tym Kranmera (1556r.) i wielu kaznodziei. Kranmer został wtrącony do więzienia, oskarżony o zdradę i skazany na śmierć. Oskarżono go o herezję, za odrzucenie nauki o transubstancji (przemianie chleba i wina w ciało i krew), potępiono go i trzymano przez trzy lata w więzieniu. Po tym namówiono go do podpisania łagodnego odwołania pewnego punktu własnych nauk, później sfałszowano ten dokument dopisując sześć innych punktów. Kranmer jednak szybko zrzekł się swego odwołania i powiedział, że gdy będzie palony, to najpierw spali prawą rękę, która podpisała to odwołanie. Maria twierdziła, że jest ulubioną od Boga na ziemi, z tego powodu, że jest podobna do Niego jak nikt inny na świecie, bo jak mówiła, Bóg torturuje heretyków wiecznie, ale ona torturuje ich ile tylko może.Z jej polecenia setki innych pomarły z głodu, wycieńczenia i innych tortur na jakie byli wystawieni w więzieniach. Wiele tysięcy protestantów zostało skazanych na banicję, czyli wygnanie z kraju. Parlament angielski jest zmuszony uznać zwierzchność papieża nad Kościołem w Anglii.
  1555r. - W Polsce posłowie występują z propozycją zwołania soboru narodowego, który zakończyłby rozbicie religijne w kraju. Żądano między innymi wprowadzenia języka polskiego do mszy i zniesienia celibatu kleru. Papież odrzucił tą propozycję, a polski król nie poruszył więcej tego tematu.

1555r. - Panowanie papieża Marcelego II.
  1555-1559 - Panowanie papieża Pawła IV. Wielki inkwizytor, wsławił się niesłychanym okrucieństwem. Za jego rządów najmniejsza nieostrożność wystarczała do podejrzenia o herezję. W całych Włoszech palono ludzi i dziesiątki tysięcy książek. Papież wykrzykiwał: "Gdyby mój ojciec był heretykiem, sam bym przyniósł drzewo na stos, żeby go spalić!" Po zgonie Pawła IV rozwścieczony lud rzucił się na budynek Inkwizycji i zburzył go. Był jednym z najokrutniejszych papieży, nazywanym "personifikacją stosu" Inkwizycji. Inkwizycja była "ukochanym urzędem"papieża, heretyków zaś nienawidził i nakazywał wszystkich prześladować.

1555r. - Pokój religijny między protestantami a katolikami w Augsburgu w Niemczech, dający książętom Rzeszy na swoim terytorium prawo wyboru katolicyzmu lub luteranizmu. Książęta mieli prawo narzucania religii swym poddanym (cuius regio, eius religio - czyja władza, tego religia).
  1556r. - Siedmiogród całkowicie odrywa się od kościoła rzymskiego i konfiskuje dobra duchowieństwa.
  1556r. - Protestanci w Bawarii uzyskują bardzo rozległe prawa i przywileje.

1556r. - Tomasz Kranmer zginął z rąk papieskich spalony na stosie.

1556-1564 - Panowanie cesarza świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego Ferdynanda I. Za jego panowania protestantyzm rozszerzył się w całych Niemczech i w Austrii, w związku z czym wzmogła się reakcja katolicka.
  1556-1598 - W Hiszpanii panuje król Filip II, fanatyk religijny, który przy pomocy jezuitów i wielkiej armii dążył do wytępienia reformacji zarówno w swoim państwie, jak i w innych krajach. Rozszerzył działanie inkwizycji i tępił różnowierców. Hiszpania przewodziła kontrreformacji w Europie.
  1556r. - Jezuici otwierają pierwszą bursę w Kolonii, zmierzając w ten sposób do przeciwdziałania reformacji.
  1556r. - Jezuici przybywają do Ingolstadt i zaczynają działać na miejscowym uniwersytecie.
  1556r. - Jezuici przybywają do Pragi i zakładają tam uczelnię przeznaczoną dla młodzieży szlacheckiej Czech.
  1557-1558 - W wielkich konfiskatach dóbr duchowieństwa w Niemczech, zajęto wszystkie klasztory w Wirtembergii i Ottingen.
  1558r. - Na tron w Anglii wstępuje Elżbieta. Znosi ona wszystkie katolickie prawa oraz znosi obce władze przeciwne jej w Anglii. Niszczy świecką i duchową władzę papiestwa w Anglii. Ludowi była dana wolność wiary, ale nie nabożeństwa - wszyscy byli zobowiązani pod karą śmierci uczęszczać na nabożeństwa kościoła państwowego. Za jej panowania nie było żadnych męczenników katolików, jak to było za czasów "Krwawej Marii", która mordowała wielu protestantów. Prawie cała Anglia staje się protestancka, jest to odpowiedź Anglików na terror katolicki w ich kraju.
  1558r. - Początek wojny litewsko-moskiewskiej o Inflanty.

1559r. - Panowanie papieża Piusa IV.
  1559r. - Ogłoszenie indeksu dzieł zakazanych.

1559r. - Jezuici przybywają do Monachium w Bawarii
  1559r. - Nowa królowa Anglii, Elżbieta I, przeprowadza w parlamencie nowy akt o supremacji, czyli o oderwaniu się od Kościoła rzymskiego. Tworzy się Kościół narodowy, tzw. anglikański. Silnie rozwija się kalwinizm, którego zwolenników nazywano purytanami. Wśród purytanów, którzy odrzucali zachowany w Anglii po reformacji system episkopalny z królem jako głową Kościoła, rozwinęły się dwa odłamy: prezbiteriański i independański.

1560-1565 - Panowanie papieża Piusa IV. W dalszym ciągu papieże obsypywali swe rodziny zaszczytami i majątkami. Na kraj nałożył bardzo ciężkie podatki, zarobił w ten sposób około 6 milionów skudów, które w większości trafiły w ręce rodziny.

1560r. - Nieudana próba pierwszego powstania kalwinów we Francji, tzw. spisek z Amboise. Wybuchają krwawe represje protestantów.
  1561r. - We Francji ani jedna prowincja nie jest wolna od protestantyzmu, który przeniknął trzy czwarte państwa - Bretanię, Normandię, Gaskonię, Langwedocję, Poitou, Turenię, Delfinat i Prowansję.
  1561r. - Po otwartej dyspucie teologicznej katolików z protestantami, kalwini zwiększają liczbę swich kazań wygłaszanych publicznie we Francji.
  1561r. - Sekularyzacja Zakonu Kawalerów Mieczowych. Kurlandia i Semigalia lennem Polski, reszta Inflant pod kontrolą polsko-litewską. W Prusach Polska dawała rozległe przywileje miastom pruskim w odprawianiu obrządków religijnych wedle rytuałów protestanckich.
  1561r. - Jezuici przybywają do Trnavy na Węgrzech i zakładają tam kolegium jezuickie.

1562r. - Papież Pius IV zwołuje trzecią sesję soboru trydenckiego. Sobór trydencki wprowadza reformę odpustów.

1562r. - Edykt z Saint-Germain daje tolerancję dla kalwinizmu we Francji pod pewnymi warunkami. Wkrótce potem dochodzi do rzezi 74 protestantów, słuchający kazania w niedzielę w Vassy.
  1562-1598 - Wojny religijne we Francji, między obozem katolickim, któremu przewodził dwór królewski, a hugenotami (kalwinami). Były to wojny o niezwykłym okrucieństwie. W owym czasie był wielki wpływ doktryny luterańskiej i kalwińskiej we Francji (1 / 4 ludności).
  1562r. - W wojnie przeciw związkowi szmalkaldzkiemu do tej pory katolicy zabijają około 36 tysięcy protestantów, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Nie jest to w stanie jednak powstrzymać ewolucji przekonań religijnych.
  1562r. - Rzeź protestantów w Orange przez armię włoską wysłaną przez papieża Piusa IV. Wymordowano wszystkie kobiety, dzieci i mężczyzn - wiele tysięcy.
  1562r. - W Polsce zapanowała tolerancja religijna.

1563r. - Małżeństwo, kapłaństwo i bierzmowanie uznano sakramentami.

1563r. - We Francji katolicy zawierają rozejm z kalwinami i dają nowy edykt tolerancyjny.
  1563-1570 - I wojna północna, będąca konfliktem o panowanie nad Inflantami i Estonią. Dania i Polska walczyły ze Szwecją i Rosją, a po 1569r. po zmianie sojuszy Szwecja przeciw Rosji i Polska przeciw Danii. Sprawa Inflant nie rozstrzygnięta.

1564r. - Papież Pius IV wydaje bullę papieską, która jest wyznaniem wiary:
  "Ja A. B. wierzę i wyznaję z silną wiarą we wszystkie i w każdą z rzeczy, które są zawarte w symbolu wiary, jaka jest używana w Świętym rzymskim kościele; mianowicie, wierzę w jednego Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela Nieba i ziemi i wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych; i w jednego Pana Jezusa Chrystusa, Jednorodzonego Syna Bożego, urodzonego z Ojca przed wszystkimi światami, Boga z Boga, Światłość z Światłości, prawdziwego Boga z prawdziwego Boga, spłodzonego, nie zrodzonego, współistotnego z Ojcem; przez którego stworzone są wszystkie rzeczy; który dla nas ludzi i dla naszego zbawienia zstąpił z nieba i został wcielony przez Ducha Świętego z Maryi Panny i stał się człowiekiem; został ukrzyżowany, także dla nas, pod Ponckim Piłatem, umarł i pogrzebion, trzeciego dnia zmartwychwstał, według Pisma Świętego i wstąpił na niebiosa, siedzi na prawicy Ojca; i znowu przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych, a Królestwo Jego nie będzie mieć końca; i w Ducha Świętego, Pana i życiodawcę, który wychodzi z Ojca i z Syna, który razem z Ojcem i Synem jest wychwalony i uwielbiony, który przemawiał przez proroków świętych; i w jeden święty katolicki i apostolski kościół. Wyznaję jeden chrzest dla odpuszczenia grzechów; i spodziewam się zmartwychwstania umarłych i życia świata przyszłego. Amen. Najmocniej stwierdzam i ogarniam apostolskie i kościelne tradycje i wszystkie składniki i zwyczaje tegoż kościoła. Także uznaję Pismo Święte w tem znaczeniu, w jakiem utrzymywał je i utrzymuje święta matka kościół, do którego należy sądzić o prawdziwym znaczeniu tłumaczenia Pisma Świętego; nie będę też nigdy przyjmował ani tłumaczył takowego inaczej, aniżeli zgodnie z jednomyślnym przyzwoleniem ojców.
  Wyznaję także, iż są prawdziwe i odpowiednio siedem sakramentów nowego zakonu, założonego przez Jezusa Chrystusa, Pana naszego dla zbawienia ludzkości, chociaż nie wszystkie są konieczne dla każdego - mianowicie chrzest, bierzmowanie, eucharystia, pokuta, ostatnie namaszczenie, kapłaństwo, małżeństwo, i że niosą one ze sobą łaskę; z tych chrzest, bierzmowanie i kapłaństwo nie mogą być ponowione bez świętokradztwa. Przyjmuję także i wyznaję ceremonie katolickiego kościoła, przyjęte i zatwierdzone w uroczystym udzielaniu wszystkich powyżej wymienionych sakramentów. Przyjmuję i ogarniam wszystkie i każdą z osobna rzeczy, któe zostały określone i oświadczone na świętym Soborze w Trydencie, odnośnie do grzechu i usprawiedliwienia. Podobnie wyznaję, że w mszy jest ofiarowana Bogu prawdziwa ofiara ubłagalna za żywych i umarłych; oraz, że w najświętszym sakramencie eucharystii jest prawdziwie, rzeczywiście i istotnie ciało i krew, wraz z duszą i Boskością naszego Pana Jezusa Chrystusa; oraz, że zachodzi tam przemiana całej istoty chleba w ciało i całej istoty wina w krew, którą to przemianę kościół katolicki nazywa transubstancjacja. Wyznaję także, że pod każdą postacią z osobna, całkowicie i w zupełności, otrzymywany jest Chrystus i prawdziwy sakrament. Utrzymuję stale, że jest czyściec i że dusze tam przebywające otrzymują pomoc przez ofiary błagalne wiernych. Podobnie, że święci, królujący razem z Chrystusem, mają być czczeni i proszeni w modlitwach, gdyż ofiarowują swoje modły za nas przed Bogiem, oraz że należy czcić ich relikwie.
  Najmocniej stwierdzam, że obrazy Chrystusa i Matki Boskiej, zawsze Panny, oraz innych świętych, mają być zachowywane i należy oddawać im należną cześć i poszanowanie. Potwierdzam także, iż moc odpuszczania grzechów została przekazaną kościołowi przez Chrystusa, oraz, że użycie tejże mocy jest najprzyjemniejsze dla chrześcijańskich ludzi. Uznaję święty katolicki i apostolski kościół Rzymski, matkę i panią wszystkich kościołów; obiecuję i przysięgam prawdziwie posłuszeństwo rzymskiemu biskupowi, następcy Świętego Piotra, księciu Apostołów i namiestnikowi Jezusa Chrystusa. Wyznaję także i niewątpliwie przyjmuję wszystkie inne rzeczy dostarczone, określone i głoszone przez święte kanony i generalne synody, a zwłaszcza przez sobór Trydencki; podobnie również potępiam, odrzucam i wyklinam wszystkie herezje, kiedykolwiek potępione, odrzucone i wyklęte przez kościół. Tę prawdziwą katolicką wiarę, bez której nikt nie może być zbawiony, którą teraz dobrowolnie wyznaję i prawdziwie utrzymuję, ja A. B. obiecuję, ślubuję i przysięgam najuporczywiej utrzymywać i wyznawać takową w całości i w zupełności, przy pomocy Boskiej przez całe moje życie; i starać się mam, o ile to leży w mojej mocy, aby takowa była utrzymywana, nauczana i głoszona przez wszystkich, którzy mi są podwładni, albo oddani w moją opiekę, przez władzę mojego urzędu. Tak mi dopomóż Bóg i święta Ewangelia Boża. Amen."
  Im mniej Biblii, tym więcej wyznań wiary i głębsza i czarniejsza ciemnota.

1564r. - Kardynał Stanisław Hozjusz sprowadził do Polski zakon jezuitów. Zakładają oni pierwsze kolegium w Braniewie. Był to punkt wyjściowy, po którym pojawiło się wiele kolegiów w różnych stronach kraju. Jezuici osiedlili się kolejno w Pułtusku i Poznaniu. Polska przyjmuje postanowienia Soboru Trydenckiego - sukces kontrreformacji.
  1564-1576 - Panowanie cesarza świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego Maksymiliana II. Dalszy wzrost kontrreformacji, głównie pod wpływem jezuitów.

1564-1569 - Wprowadzenie całkowitej nieodpłatności i zlikwidowanie odpustów-jałmużn. Na wszystkich handlujących odpustami nałożono ekskomunikę.

1565-1573 - Marcin Chemnitz, jeden z trzech największych teologów luterańskich, pisze dzieło w czterech tomach pt. "Egzaminacja Dekretów i Kanonów Soboru Trydenckiego", które jest największym dziełem jakie kiedykolwiek zostało napisane przeciw Rzymowi. To dzieło pod Boskim błogosławieństwem zachowało protestantyzm od działań Jezuitów, dokonywanych w przeciwnym kierunku do reformacji.

1565r. - Początek działalności arian w Polsce (bracia polscy). Twórcą był między innymi Faustyn Socyn. Zakwestionowali oni boskość Chrystusa i pojęcie trójcy. Nauczali, że zbawienia nie można osiągnąć własną pracą. Tworzyli niezależne zbory, nie posiadali duchowieństwa.

1566-1572 - Panowanie papieża Piusa V.

1566r. - Jezuici swoim działaniem obejmują już Bawarię, Tyrol, Frankonię, Szwabię, Austrię, Węgry, Czechy, Morawy i sporą część Nadrenii. Był to pierwszy trwały impuls antyprotestancki, jaki podziałał na Niemcy.
  1566r. - Powstanie antyhiszpańskie w Niderlandach. Szlachta Niderlandów domaga się zniesienia inkwizycji, w odpowiedzi za co katolicka armia hiszpańska zaczyna krwawe rządy terroru (1567-1573). W latach 1572-1584 trwa wojna o wyzwolenie Niderlandów.
  1567r. - Zamach hugenotów na króla Francji Karola IX. Wybuchają nowe akty wzajemnej wrogości.
  1567r. - Jezuici zakładają kolegium w Lyonie we Francji. Zaczynają wydawać książki, które w wielkiej ilości rozpowszechniają w całej Francji.
  1568r. - Królowa Katarzyna Medycejska oświadczyła królowi Francji Filipowi II, że nie będzie tolerować żadnej religii poza katolicką, i rozpoczęła kroki wojenne przeciwko hugonotom. Hiszpania wysłała do Francjii swoje wojska. Papież Pius V wysłał ze swej strony do Francji niewielką armię z rozkazami, by zabijali każdego hugonota, którego złapią.
  1569r. - Francja w porozumieniu z papiestwem i Hiszpanią próbuje obalić królową Anglii.

1570r. - Papież Pius V przypuszcza atak na Elżbietę w postaci bulli, przez którą ją potępił i wyklął. W streszczeniu tekst bulli brzmiał tak: w par.1 nazywa on Elżbietę "fałszywą królową Anglii", oskarża ją o przywłaszczenie sobie tronu angielskiego i przewodnictwo w kościele. Obwinia ją, że to ona jest winna tego, że Anglia po raz drugi opuściła papieża. W par.2 oskarża ją o wywrócenie pracy Marii, o herezje, o poniżanie katolików, o wywyższanie protestantów, o usunięcie katolickich dogmatów, praktyk organizacji i zastąpiła je protestanckimi. Obwinia ją o krzewienie protestantyzmu i przeszkadzanie katolicyzmowi oraz o wykluczanie papiestwa z Anglii i prześladowanie zwolenników tegoż. W par.3 ogłasza ją za niepoprawioną, a przeto zasługującą kary papieskiej, dlatego rzuca na nią anathemą (klątwą). W par.4 ogłasza konfiskatę jej królestwa, godności i wszelkich przywilejów. W par.5 zwalnia wszystkich jej poddanych od przysięgi wierności i posłuszeństwa, i zakazuje wszystkim słuchać jej pod karą przekleństwa, itd. Parlament angielski stanął w obronie Elżbiety i uchwalił, że jeśliby ktokolwiek z Anglików ważył się wprowadzać w czyn którąkolwiek cząść tej bulli, a następnie działał na szkodę swego kraju i królowej, taki czyn będzie uważany za wielką zdradę kraju i będzie karany śmiercią. Zakazał także sprowadzania tej bulli lub jakiegokolwiek "pisma, dokumentu, lub zabobonnej rzeczy ze stolicy w Rzymie". Grupa katolików z królowa Szkocji Marią Stuart na czele, uknuli spisek aby zamordować Elżbietę. Za zdradę zostali ukarani ścięciem, a Rzym fałszywie nazwał ich "męczennikami". Ale oni zostali skazani za zbrodnie przeciwko Państwu i jej głowie, a nie za przekonania religijne, jako odrębne od poglądów politycznych. Gdyby ich karano za herezję, to byliby spaleni na stosie, bo tego wymagało prawo, ale ich karą było ścięcie, jako kara za zdradę kraju. Ten fakt obala papieskie twierdzenie o prześladowaniach religijnych.

1570r. - Zwarcie w Polsce zgody sandomierskiej - porozumienia kalwinistów, luteran i braci czeskich. Cała Europa podziwiała tą ugodę, która w rzeczywistości miała charakter obronny wobec nasilającej się kontrreformacji.
  1570-1571 - Nawrócenie na katolicyzm całej Badenii, dokonane przez jezuitów metodą wypędzenia wszystkich protestanckich kaznodziei, zmuszenia mnichów do odwołania odstępczych nauk, obsadzenie wszystkich szkół wyższych i niższych nauczycielami katolickimi oraz wydalenie stamtąd wszystkich ludzi świecckich, którzy nie chcieli się podporządkować.
  1570-1573 - Wojna cypryjska Habsburgów, Wenecji i Papiestwa przeciw Turcji. Przyczyną było zajęcie przez Turcję Cypru i masakra tamtejszych chrześcijan. W odpowiedzi papież Pius V buduje Ligę Antyturecką.
  1571r. - Rozbicie floty tureckiej pod Lepanto. Zwycięstwo to zostało nie wykorzystane i Cypr pozostał w rękach tureckich. Złamanie potęgi morskiej Turcji.

1572-1585 - Panowanie papieża Grzegorza XIII. Miał nieślubnego syna, Jakuba, którego mianował generałem Kościoła, dowódcą gwardii papieskiej i kasztelanem zamku św. Anioła, zarabiał w ten sposób 14 000 skudów rocznie.

1572r. - Straszne rzezie Hugonotów są dokonywane po całej Francji. Zostały one zapoczątkowane w noc św. Bartłomieja (23/24 VIII) w Paryżu. Później tłumy katolików mordowały hugonotów na prowincji. Zginęło w Paryżu do 10 tysięcy hugonotów, a w całej Francji do 70 tysięcy protestantów, wielu z nich uciekło i schroniło się w twierdzy La Rochelle i innych (Nimes, Sancerre), by dalej prowadzić walkę przeciwko lidze katolickiej. Papież Grzegorz XIII uczcił rzeź hugonotów uroczystym nabożeństwem dziękczynnym.
  1572r. - Francuzi zawierają porozumienie z Anglią w celu wyrwania Niderlandów z ręki Hiszpanów.
  1572r. - Powstanie zakonu urszulanek we Włoszech. Założycielką była Aniela Merici. Zajmują się wychowaniem młodzieży żeńskiej.
  1573-1574 - Panowanie w Polsce Henryka Walezego.
  1573r. - Konfederacja warszawska w Polsce. Szlachta zgromadzona na sejmie konwokacyjnym w Warszawie podjęła uchwałę gwarantującą wolność wyznania - wolność sumienia i tolerancja tylko dla szlachty. Zagwarantowało to na pewien czas wolność religijną w Polsce, choć nie mogło zapobiec fanatycznym poczynaniom kontrreformacji katolickiej. W owym czasie Polska stała się przytuliskiem "heretyków".
  1574r. - Jezuici przybywają do Lucerny w Szwajcarii
  1575-1586 - Panowanie w Polsce Stefana Batorego.
  1576-1612 - Panowanie cesarza świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego Rudolfa II, wychowanka jezuitów, którzy byli jego doradcami. Jezuici objęli swoją działalnością Czechy, ich ostoją stała się katolicka Bawaria.
  1576r. - Powołanie Świętej Ligi.
  1576r. - Wojska hiszpańskie w Niderlandach nie dostały żołdu i podniosły otwarty bunt. Wobec tego wszystkie prowincje zjednoczyły się przeciwko Hiszpanom.
  1576-1606 - Sedzia inkwizycyjny N.Remy skazał na stos 2-3 tys. czarownic. Później przyznał się, iż służył diabłu i sam został spalony.
  1577-1582 - Wojna polsko-moskiewska o Inflanty. Moskwa wycofuje się z Inflant.
  1579r. - Powstanie uniwersytetu w Wilnie, drugiego po Krakowie w Rzeczypospolitej. Jest to kolegium jezuickie wyniesione teraz do rangi uniwersytetu.
  1579r. - W Niderlandach ogłoszenie wolności religii z wyjątkiem Holandii i Zelandii, gdzie panuje kalwinizm. Prowincje niderlandzkie zawiązały unię tworząc Republikę Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. W ten sposób odcięto się od bezwględnych poczynań króla Filipa II wobec religijnej i politycznej opozycji.

1580-1586 - Robert Browne, uczy i pisze na korzyść kongregacyjnego rządu Kościoła, pracuje wiele w tym zakresie. Protestuje przeciwko rządzeniu zgromadzeniem wiernych przez starszych, pastorów, biskupów i papieży, zamiast Boga.
  1580r. - Robert Browne zaczyna nauczać w Anglii naukę, że prawdziwy Kościół stanowią wierzący poświęceni, a jego władze rządzenia miały być na podobieństwo demokracji, wolne od dyktatury zewnętrznych osób, kościołów lub grup tychże kościołów. Ten duch doprowadził do utworzenia pierwszego takiego zboru w 1580r. w Norwich.
  Wówczas w Anglii panowała Elżbieta, nie wymagała ona od wszystkich jedej wiary i nauki, jednak wymagała od wszystkich uczestniczenia w nabożeństwach kościalnych. Prawo to doprowadziło do prześladowania Roberta Browne i jego towarzyszy, którzy odłączyli się od państwowego kościoła i nie używali nabożeństwa Kościoła Episkopalnego. Browne był conajmniej więziony w 32 więzieniach. Prześladowania zmusiły jego zwolenników do ucieczki z Anglii do Holandii.
  Browne zaprotestował przeciw wszelkim formom klerykalnym rządu kościelnego, jakie istniały podczas Wieku Ewangelii. Był on za przywróceniem pierwotnej apostolskiej formy rządu w kościele ludowi Bożemu, którego tak długo byli pozbawieni. Kościoły apostolskie (zbory) miały za zwy